Αισθάνομαι πολύ τυχερός που κατάφερα να επισκεφθώ και τα τρία -κατά πολλούς- σημαντικότερα φωτογραφικά δρώμενα που "τρέχουν" αυτή την περίοδο στον ελλαδικό χώρο. Αναφέρομαι στο [Mis/Dis]Placed του Athens Photo Festival, στην έκθεση του Μουσείου Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης "Μια άλλη ζωή: Ανθρώπινες ροές / Άγνωστες Οδύσσειες" και στο "Borders-Crossroads" του Med Photo Festival στο Ρέθυμνο. Η γενική αίσθηση που αποκόμισα καταρχάς, ήταν η έντονα πολιτικοποιημένη τέχνη καθώς και ο μεγάλος αριθμός φωτοειδησεογραφικών εικόνων, αναμενόμενο βέβαια μετά την έξαρση του μεταναστευτικού αλλά και τη μεγάλη διάκριση Ελλήνων φωτοειδησεογράφων που τιμήθηκαν με Pulitzer.

Εκτός βέβαια από τον μεγάλο αριθμό εικόνων που ανήκουν σε αυτό που αποκαλούμε "φωτοειδησεογραφική εικονογραφία", υπήρξαν και προσεγγίσεις που ερεύνησαν άλλους τρόπους απεικόνισης, αφήγησης και παρουσίασης, πολλές φορές με επιτυχία, άλλες όχι και τόσο. Μεγάλο ενδιαφέρον είχε η Odysseia του Antoine D'Αgata, όπου αποτέλεσε την αιχμή του δώρατος στο πρόγραμμα του νεοσύστατου Med Photo Festival στο Ρέθυμνο. Αρχικά η δουλειά του σημαντικού αυτού Γάλλου δεν μου άφησε πολλά. Την βρήκα φλύαρη και υπέρ το δέον επιτηδευμένη. Όμως δεν τα παράτησα και της έδωσα κι άλλο χρόνο, επισκέπτοντάς την άλλες δύο φορές. Σιγά-σιγά λοιπόν, γνωρίζοντας αρκετά και το συνολικό έργο του μέχρι σήμερα, άρχισα να ανακαλύπτω πως πίσω από την αφόρητα σειριακή αφήγηση, ο D'Agata κατάφερε να κρύψει σημάδια και τραύματα που προφανώς κουβαλά στην ψυχή του. Η Odysseia του, μου άφησε έντονη επίγευση και την αίσθηση ενός έργου εσκεμμένα υπερβολικού και πυκνού, πολιτικοποιημένου αλλά και βαθιά αυτοαναφορικού.

tm4

Υπήρξαν όμως και άλλες εργασίες που κατάφεραν να κλέψουν τις εντυπώσεις και να διαφύγουν από την κοινή εικονογραφική γραμμή, όπως το "Uniformity" του φωτοειδησεογράφου Ορέστη Σεφέρογλου. O δημιουργός αναφέρεται στο West Bay και τη μετατροπή της ερήμου σε σύγχρονη πόλη, όμως η εποπτική θέση που επέλεξε να δομήσει τον οπτικό του λόγο, μαζί με την αποκοπή και μεγέθυνση των ανθρώπων που παρακολούθησε, δημιουργεί μια ιδιαίτερη ματιά απέναντι στο άτομο, δηλώνοντας με έμφαση την ασήμαντη ίσως θέση του μέσα στον κόσμο αλλά παράλληλα τη σημασία της ατομικότητας ως έννοια. Μπορεί το Uniformity να μην μιλά για το μεταναστευτικό, όμως ακριβώς επειδή ανήκει στο συγκείμενο ενός εκθεσιακού προγράμματος που κινείται γύρω από αυτό, δημιουργεί συνάψεις μαζί του, αφού κάθε μια από τις απομονωμένες ανθρώπινες φιγούρες μοιάζει να συνδέεται με την απομόνωση των μεταναστών στις πόλεις "υποδοχής" τους.

tm2

Από την άλλη, υπήρξαν και οι αστοχίες, πάντα κατά την προσωπική μου γνώμη. Το "Ευρώπη, Ευρώπη." του Γιώργου Μουτάφη για παράδειγμα, ήταν μια από αυτές. Οι εικόνες του μου άφησαν ερωτήματα, όχι για την αισθητική τους αξία αλλά για τον τρόπο παρουσίασής τους. Γιατί ένας σημαντικός -κατά γενική ομολογία αλλά και κατά την άποψή μου- νέος φωτοειδησεογράφος, χρειάζεται να δηλώσει με τόσο άκομψο τρόπο τις υλικοτεχνικές επιλογές του; Κατάλαβε άραγε και ο ίδιος ότι η ενσωμάτωση στον οπτικό του λόγο, στοιχείων όπως το "πλήρες" κάδρο και ο τύπος του φιλμ που χρησιμοποιήθηκε, σε συνδυασμό με υποκειμενικές (κουνημένες, διπλοεκτεθειμένες) φόρμες, μπορούν να φέρουν αντίθετα αποτελέσματα από αυτά που ίσως επιθυμούσε; Τονίζω πως το πρόβλημα κατά τη γνώμη μου δεν βρίσκεται στην "πιστοποίηση" των υλικοτεχνικών επιλογών ή στις υποκειμενικές του φόρμες αλλά στον συνδυασμό αυτών των δύο. Αντέχει άραγε ένα τόσο λεπτό θέμα σε εκφραστικά τερτίπια τέτοιου είδους;

tm1

Γενικά η αίσθηση που μου άφησε το Med Photo Festival ήταν πολύ καλή. Το σύνολο των εργασιών που φιλοξενήθηκαν είχε μεγάλη ποικιλία και ποιότητα. Αν και "πρωτάρηδες", οι διοργανωτές του έκαναν καλή δουλειά αφήνοντας ελάχιστες εκκρεμότητες.

Για το Athens Photo Festival δεν χρειάζεται να πω πολλά. Το παρακολουθούμε χρόνια και έχουμε όλοι, λίγο πολύ, μια εικόνα γι' αυτό. Ως προς το φετινό πρόγραμμα, εκτός από τον πολύ μεγάλο όγκο πολιτικοποιημένων εργασιών και φυσικά τον τομέα των βιβλίων που πάντα μου "τρώει" τον περισσότερο χρόνο, η φωτοειδησεογραφική εικονογραφία είχε και εκεί κυρίαρχη θέση, με την έκθεση 8 σημαντικών φωτοειδησεογράφων με τίτλο: "Το ταξίδι. Μετακινούμενοι πληθυσμοί". Ανάμεσα στους 8 υπήρξαν και ονόματα των βραβευμένων με Pulitzer φωτοειδησεογράφων.

Τα ίδια περίπου ονόματα συνάντησα και στο Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης, στην έκθεση "Μια άλλη ζωή: Ανθρώπινες ροές / Άγνωστες Οδύσσειες". Πρώτη εντύπωση ο μεγάλος αριθμός φωτογραφιών καθώς και οι ελάχιστες εικόνες που φάνηκαν να διαφεύγουν της κοινής εικονογραφικής γραμμής, και να κινούνται σε πιο σύγχρονους τρόπους αφήγησης. Επίσης πολύ καλή και η επιμέλεια των Παπαϊωάννου και Πετσίνη.

tm5

Όλες οι εκθέσεις ήταν γενικά καλές. Ολοκληρώνοντας όμως τις επισκέψεις μου και έχοντας πλέον μια συνολική εντύπωση, έμεινα με αναπάντητο το εξής ερώτημα: Υπάρχει λόγος ύπαρξης αυτών των εικόνων σήμερα; Εντάξει, στα εισαγωγικά κείμενα των εκθέσεων που πήγα, διάβασα ενδιαφέροντα στοιχεία όπως για τους 850.000 άνθρωπους που έφθασαν στη χώρα μας το 2015, για την Ελλάδα που αποτελεί χώρα διέλευσης και παραμονής για τον πληθυσμό που μετακινείται και άλλα πολλά. Επίσης διάβασα και τις απαραίτητες αναφορές και συστάσεις για τον διαχωρισμό νόμιμων και παράνομων μεταναστών και προσφύγων, την διεκδίκηση του ιερού δικαιώματος τους στη ζωή καθώς και το όνειρο της μετάβασης τους σε μια χώρα της Ευρώπης. Δεν περίμενα όμως να πάω σε μια φωτογραφική έκθεση για να τα μάθω αυτά αφού τα γνώριζα ήδη από την τηλεόραση, τα είχα ακούσει και κατανοήσει προ πολλού. Και φαντάζομαι δεν ήμουν ο μόνος. Τι είχαν λοιπόν να μου προσφέρουν αυτές οι εκθέσεις, αν όχι οπτικά ερεθίσματα; Και αυτά τα οπτικά ερεθίσματα τι σκοπό εξυπηρετούν αν όχι στο να με εμπλέξουν με το πρόβλημα, να με πείσουν για την αξία της συμμετοχής μου σε αυτό; Στο εισαγωγικό κείμενο της έκθεσης στο Μπενάκη διάβασα: "Μέσα από τις εικόνες τους (οι 8 φωτογράφοι), δημιουργούν μια συνεχή συνομιλία με το κοινό, γεννώντας σκέψεις, αφυπνίζοντας συναισθήματα και ανακαλώντας μνήμες." Αυτή θα έπρεπε να είναι η λειτουργία αυτών των εικόνων. ισχύει όμως; Συνεχίζουν δηλαδή να είναι λειτουργικές και να διεγείρουν το κοινό;

Ας υποθέσουμε πως το κάνουν, όπως το έκαναν πριν 5-6 δεκαετίες. Η φωτοειδησεογραφική εικονογραφία εκείνης της εποχής, μεταξύ άλλων, όντως συμμετείχε με αξιώσεις στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης. Πολλές φωτογραφίες εκείνης της περιόδου έγιναν icons και οι φωτοειδησεογράφοι μπορούσαν με τις εικόνες τους να επιδράσουν στη συνείδηση του κοινού. Σήμερα ποιος θυμάται την εικόνα του μικρού Αϊλάν που είδαμε να προβάλλεται συνεχώς πριν 3 μήνες; Θα μου πείτε πως αν θέλουμε τη βρίσκουμε άνετα στο google. Σαφέστατα και τη βρίσκουμε. Το θέμα όμως δεν είναι αν μπορούμε να ανακαλέσουμε μια εικόνα από τη βάση δεδομένων του διαδικτύου αλλά από τη μνήμη μας. Γιατί αυτό σημαίνει πως έχει τη δυνατότητα να εντυπωθεί στο συλλογικό ασυνείδητο. Μπορεί όμως να ισχύσει μια τέτοια συνθήκη για μια εικόνα που παράγεται σήμερα;

Αν συγκρίνουμε τις φωτοειδησεογραφικές εικόνες του 50-60 με τις σημερινές, θα δούμε πως η μορφική τους άρθρωση -εκτός κάποιων εξαιρέσεων- ελάχιστα έχει αλλάξει. Αναφέρομαι αποκλειστικά στην άρθρωση, όχι στις θεματολογικές ιδιαιτερότητες. Αυτό που λέμε "featured photograph" παραμένει ως κεντρική ιδέα και η έμφαση επιμένει να δίνεται στην δραματικότητα της στιγμής. Πρόσωπα με εξπρεσσιονιστικές εκφράσεις, χέρια και σώματα που τεντώνονται, παιδιά που παίζουν ή τραγικές φιγούρες γερόντων, και όλα τοποθετημένα σε πρώτο και δεύτερο πλάνο, αποτελούν τα κύρια εικονογραφικά συστατικά αυτής της συνταγής. Δεν αναρωτιέμαι αν αυτή η παλιά συνταγή είναι καλή ή κακή αλλά αν εξακολουθεί να είναι λειτουργική για το κοινό του 2016, στο οποίο εννοείται πως απευθύνεται. Το κοινό του 50 ή του 60 ήταν ένα διαφορετικό κοινό, σαφώς λιγότερο εκτεθειμένο στην εικόνα και γενικά στην πληροφορία απ' ότι σήμερα, άρα πιο εύκολο να συγκινηθεί και να κατευθυνθεί. Το κοινό του 2016 όμως, όχι μόνο έχει καταναλώσει, χωνέψει και αφοδεύσει εδώ και χρόνια αυτές τις "featured" εικόνες, αλλά πιστεύω πως έχει αναπτύξει κι ένα είδος ανοσίας απέναντί τους. Τις αναγνωρίζει ως εικόνες, ως επιφάνειες που απεικονίζουν κάτι, όχι ως φορείς μηνυμάτων. Και εκτός αυτού, μην ξεχνάμε πως πρόκειται για ένα κοινό που διαχειρίζεται και χρησιμοποιεί την εικόνα καθημερινά, με πολύ συγκεκριμένους σκοπούς και τρόπους.

Αν λοιπόν αυτές οι φωτογραφίες γίνονται ακόμα με σκοπό να πληροφορούν και να συγκινούν το κοινό για όσα συμβαίνουν στον κόσμο, τότε εκτός ότι δεν προκαλούν πια την αίσθηση που προκαλούσαν το 1950, σε επίπεδο ενημέρωσης καπελώνονται από το βίντεο που εδώ και λίγες δεκαετίες τα καταφέρνει σαφώς καλύτερα, αφού συμπεριλαμβάνει ήχο και κίνηση. Αν από την άλλη αποτελούν ας πούμε την προσωπική, υποκειμενική ματιά των ίδιων των φωτοειδησεογράφων, όπου μέσα από τις εικόνες τους κάνουν πολιτική, ασκούν πιέσεις, είτε ως αυτόνομοι επαγγελματίες είτε ως μέλη ενός οργανισμού, τότε αυτό έχει ένα διαφέρον. Συγκρούεται όμως με το ζήτημα της "αξιοπιστίας" που ευαγγελίζονται τα μέσα ενημέρωσης που διαχειρίζονται αυτές τις εικόνες, με αποτέλεσμα οι φωτοειδησεογράφοι να ωθούνται σε συστράτευση μιας δήθεν κοινής, αμερόληπτης και αντικειμενικής μαρτυρίας (πιθανή απάντηση στην περίπτωση Μουτάφη που ακυρώνεται όμως λόγω της υποκειμενικής φόρμας των εικόνων του όπως προανέφερα). Άρα η προσωπική ματιά που είναι φύσει υποκειμενική και η φωτοειδησεογραφία που πρέπει να είναι αντικειμενική δεν πάνε μαζί προς το παρόν. Υπάρχει λοιπόν κάποιος ουσιαστικός λόγος ύπαρξης γι' αυτές τις εικόνες σήμερα; Όποια κι αν είναι η απάντηση, το βέβαιο είναι πως ο θεατής του 2016, στον οποίο αυτές οι εικόνες απευθύνονται, ουδε μια σχέση έχει με εκείνον του 1950. Δεν ξέρω αν ο σύγχρονος θεατής μπορεί να κινητοποιηθεί μπροστά στην δραματοποιημένη εικόνα του ανθρώπινου πόνου ή του κοινωνικού δράματος. Φοβάμαι όμως ότι θα ήθελε πολύ να ήταν κι αυτός μάρτυρας αυτού του δράματος, χωρίς να τον περιλαμβάνει εννοείται, όχι για να συμπονέσει ή να συμπαρασταθεί, αλλά για να πιστοποιήσει την συμμετοχή του στο γεγονός, με μια εικόνα που θα έχει παράξει ο ίδιος με το κινητό του τηλέφωνο, που θα τον παρουσιάζει σε πρώτο πλάνο με ένα μεγάλο χαμόγελο ψευτοαυτοπεποίθησης ή ψευτοικανοποίησης, δηλώνοντας στο αγαπημένο του κοινό: Selfie!!!